Tag: dzięcioły

 
Dzięcioł białogrzbiety.
Fot. Ubailves (Dendrocopos leucotos, Wikimedia Commons), licencja CC BY 3.0.

 
Gatunek ściśle związany z miękkim butwiejącym drewnem martwych drzew liściastych, których jest mało w lasach gospodarczych.

Nazwa tego gatunku pochodzi stąd, że występujący u nas podgatunek D. l. leucotos ma biały dół grzbietu. Jest on jednak widoczny wyraźniej w locie. Bezpośrednio nad tym białym obszarem znajdują się poprzeczne białe prążki.
U większości siedzących dzięciołów pstrych widać na skrzydłach dwie podłużne duże białe plamy, a pod nimi poprzeczne białe pręgi. Wyjątkiem są dzięcioły białogrzbiety i mały (dzięciołek, Dryobates minor), które mają tylko poprzeczne pręgi. Dzięcioł białogrzbiety jest jednak większy nawet od dzięcioła dużego i w przeciwieństwie do dzięciołka, podobnie jak pozostałe dzięcioły pstre ma czerwone podbrzusze (podogonie).

Dzięcioł białogrzbiety gnieździ się u nas bardzo nielicznie, głównie na wschód od Wisły. Największą jego liczebność stwierdzono w Puszczy Białowieskiej. Przez Polskę przebiega zachodnia granica jego zasięgu. W XIX wieku był liczniejszy, może występował nawet w całym kraju.

Zasięg występowania dzięcioła białogrzbietego w Europie (2015 r.).
Autor: Darekk2 z użyciem danych przestrzennych Czerwonej Listy IUCN* (White-backed Woodpecker Dendrocopos leucotos distribution in Europe map, Wikimedia Commons), licencja CC BY-SA 4.0.

Gniazduje w lasach liściastych i mieszanych. Na nizinach zasiedla stare, najchętniej podmokłe lasy liściaste z dużą ilością martwego drewna – łęgi, olsy, grądy, czasem brzeziny bagienne, bory mieszane, w górach dojrzale lasy bukowe, bukowo-jodłowe i bory mieszane.

Gnieździ się w drzewach liściastych. Wybiera drzewa zbutwiałe lub martwe, których brakuje w lasach gospodarczych. Podobnie jak inne dzięcioły dziuplę wykuwa sam, inaczej jednak niż pozostałe dzięcioły pstre prawie wyłącznie w wilgotnym drewnie.
Składa jaja najwcześniej z naszych dzięciołów – już pod koniec marca lub w kwietniu. Jest jedynym krajowym dzięciołem karmiącym pisklęta larwami owadów występującymi w rozkładającym się drewnie. Stanowią one znaczącą część ich pożywienia. Są to głównie larwy chrząszczy, zwłaszcza kózkowatych i korników.
Dorosłe ptaki odżywiają się przez cały rok larwami owadów zasiedlającymi butwiejące drewno, a wiosną dodatkowo gąsienicami występującymi na liściach drzew. Gatunek ten żeruje na martwym drewnie najczęściej z krajowych dzięciołów.

* BirdLife International and NatureServe (2014) Bird Species Distribution Maps of the World. 2014. Dendrocopos leucotos. In: IUCN 2014. The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.3. hhttp://www.iucnredlist.org. Downloaded on 27 May 2015. (mapa musi być zawsze zamieszczona z tą informacją)

Literatura – głównie:

• Jerzy Gotzman, Bolesław jabłoński, Jerzy Desselberger (tablice kolorowe), „Gniazda naszych ptaków”, str. 146, wydanie pierwsze, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1972.
• Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk, „Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany”, tom II, str. 520-524, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura”, Wrocław 2003, ISBN 83-919626-1-X.
• Tomasz Wesołowski, „A239 Dendrocopos leucotos (Bechst., 1803) Dzięcioł białogrzbiety”, w: „Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny”, tom 8: Ptaki (część II), str. 276-279. Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2004, s. 280-283. ISBN 83-86564-43-1.

Strony internetowe na temat dzięcioła białogrzbietego:

• Dzięcioł białogrzbiety, Wikipedia
• White-backed woodpecker, Wikipedia
• Wikimedia Commons, Category:Dendrocopos leucotos – galeria zdjęć
• Dendrocopos leucotos, Czerwona Lista IUCN

 
Dzięcioł trójpalczasty.
Fot. Francesco Veronesi z Włoch (Three-toed Woodpecker – Finlandia 0005 (3), Wikimedia Commons), licencja CC BY-SA 2.0.

 
Nazwa tego dzięcioła pochodzi stąd, że ma nie cztery palce jak większość dzięciołów, ale trzy – dwa skierowane do przodu i jeden do tyłu. Podobny układ palców mają występujące w Ameryce Północnej dzięcioł kordylierski (Picoides dorsalis) i dzięcioł północny (Picoides arcticus).

Inną cechą charakterystyczną dzięcioła trójpalczastego jest to, że wymaga zarówno do żerowania jak i gniazdowania obecności co najmniej domieszki martwych i zamierających świerków. W górach występuje w świerkowych i jodłowych borach regla górnego, na nizinach w różnego rodzaju podmokłych lasach, nawet z niewielkim udziałem świerka.

Odżywia się głównie kornikami (Scolytidae), w tym kornikiem drukarzem (Ips typographus). Podstawowym gatunkiem żywicielskim kornika drukarza jest świerk pospolity (Picea abies). Obliczono, że dzięcioł trójpalczasty zjada rocznie około 670000 korników, a zimą dziennie około 2600 ich larw. Na tym przykładzie widać, że podział na gatunki pożyteczne i szkodniki jest sztuczny, nienaturalny, dokonany z punktu widzenia człowieka. Kornik bowiem jest ważnym elementem ekosystemów leśnych, w tym pożywieniem rzadkiego dzięcioła trójpalczastego.
Dzięcioł ten spożywa też inne gatunki chrząszczy (Coleoptera) występujące pod korą i na niej – kózkowate (Cerambycidae), ryjkowcowate (Curculionidae), a oprócz nich również błonkówki (Hymenoptera) i pająki (Araneae). Chrząszcze mogą być w różnych stadiach przeobrażenia – larwy, poczwarki oraz postacie dorosłe (imago). Dieta dzięcioła trójpalczastego zmienia się sezonowo. Korniki, zwłaszcza żyjące w świerkach stanowią niemal wyłączny składnik jego pożywienia od późnego lata do wczesnej wiosny, natomiast późną wiosną i latem czyli w okresie lęgowym znaczącą część jego pokarmu stanowią larwy innych chrząszczy drążących drewno, szczególnie kózkowatych.

Dzięcioł trójpalczasty gnieździ się zwykle w dziuplach wykutych w martwych lub zamierających pniach świerka (80%). Rzadziej może to być sosna (Pinus), olcha (Alnus), brzoza (Betula) lub osika (Populus tremula). W Polsce jest to bardzo nieliczny a lokalnie nieliczny gatunek lęgowy.

Niestety zamierajace i martwe drzewa są w większości eliminowane w ramach prowadzonej przez władze gospodarki lesnej i gatunek ten znajduje dogodne dla siebie środowisko w rezerwatach ścisłych oraz miejscach gdzie natura chroni się sama przed ministerstwem środowiska uniemożliwiając usuwanie martwych świerków.

Kornik drukarz (Ips typographus).
Fot. James Lindsey (Ecology of Commanster) (Ips.typographus, Wikimedia Commons), licencja CC BY-SA 3.0.

W Polsce występuje w dwóch rejonach – na południu, w Karpatach (podgatunek górski, alpejski, P. t. alpinus) i na północnym wschodzie (podgatunek borealny, tajgowy, P. t. tridactylus). Najliczniejszy jest w Puszczy Białowieskiej. W Tatrzańskim Parku Narodowym jego liczebość szacuje się na 20-50 par (1992 r.), w Puszczy Białowieskiej kilkadziesiąt par (lata 70-te), ostatnia opublikowana obserwacja z Sudetów pochodzi z 1999 r. i dotyczy jednego ptaka.

Chociaż jego liczebność w ubiegłych stuleciach spadła z powodu zmniejszenia się obszaru starych drzewostanów ze świerkiem, w górach w ostatnich dziesięcioleciach prawdopodobnie nieznacznie wzrosła w wyniku zamierania świerków pod wpływem zanieczyszczeń powietrza oraz dzięki gradacjom korników.

Jego zasięg w Europie pokrywa się z zasięgiem świerka.

* BirdLife International and NatureServe (2014) Bird Species Distribution Maps of the World. 2014. Picoides tridactylus. In: IUCN 2014. The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.3. http://www.iucnredlist.org. Downloaded on 26 May 2015. (mapa musi być zawsze zamieszczona z tą informacją)

Literatura – głównie:

• Philippe Fayt, 2006: Reproductive decisions of boreal three-toed woodpeckers (Picoides tridactylus) in a warming world: from local responses to global population dynamics. — Ann. Zool. Fennici 43:118–130.
• Jerzy Gotzman, Bolesław jabłoński, Jerzy Desselberger (tablice kolorowe), „Gniazda naszych ptaków”, str. 145-146, wydanie pierwsze, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1972.
• Colin J. O. Harrison & Peter Castell, „Collins Field Guide; Bird nests, eggs & nestlings of Britain and Europe with North Africa and the Middle East”, str. 203, revised edition, HarperCollinsPublishers, 1998, ISBN 0 00 220125 9.
• Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk, „Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany”, tom II, str. 526-529, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura”, Wrocław 2003, ISBN 83-919626-1-X.
• Tomasz Wesołowski, „A241 Picoides tridactylus (L. 1758) Dzięcioł trójpalczasty”, w: „Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny”, tom 8: Ptaki (część II), str. 280-283. Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2004. ISBN 83-86564-43-1.

Strony internetowe na temat dzięcioła trójpalczastego:

• Dzięcioł trójpalczasty, Wikipedia
• White-backed woodpecker, Wikipedia
• Wikimedia Commons, Category:Picoides tridactylus – galeria zdjęć
• Picoides tridactylus, Czerwona Lista IUCN