Kategoria: Puszcza Białowieska

14 sierpnia 1385
W Krewie ma miejsce zawarcie unii personalnej Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. Wkrótce, 4 marca 1386 roku zostaje koronowany w Katedrze Wawelskiej Władysław Jagiełło. Puszcza Białowieska na ponad 400 lat dostaje się pod panowanie polskich królów. Wcześniej przez większą część czasu od XII wieku Puszcza należała do książąt wołyńskich, a od początku XIV wieku do litewskich (Giedymina, dwukrotnie Jagiełły, Kiejstuta).

grudzień 1409
W Puszczy Białowieskiej przez 8 dni poluje król Władysław Jagiełło. Przebywa w tym czasie prawdopodobnie w dworku Witolda w uroczysku zwanym później Stara Białowieża. Łowy zostają przeprowadzone w ramach przygotowań do Wyprawy Pruskiej, której kluczowym wydarzeniem staje się potem bitwa pod Grunwaldem w 1410 roku. Tak opisuje to Jan Długosz w dziele „Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae” („Roczniki, czyli kroniki słynnego Królestwa Polskiego”):
” KRÓL WŁADYSŁAW NARADZA SIĘ Z KSIĄŻCIEM WITOŁDEM O UZBROJENIACH NA WYPRAWĘ PRUSKĄ, I ZROBIENIU MOSTU ZE STATKÓW WODNYCH; ORAZ PRZYJMUJE POSELSTWO ALEXANDRA V PAPIEŻA Z ŻĄDANIEM HOŁDU POSŁUSZEŃSTWA; ZWIERZYNĘ UBITĄ NA ŁOWACH I ZASOLONĄ POSYŁA DO PŁOCKA NA ZAPAS WOJNY PRZYSZŁEJ, A W LUBOWLI KOŚCIOŁ W PRZECIĄGU JEDNEGO DNIA WYSTAWIA.
(…)
Z Kamieńca król Władysław wyjechał na łowy do Białowieży za rzekę Lśnę (Lszna); Alexander zaś książę Litewski udał się do Litwy wraz z chanem Tatarskim, którego przez całą zimę i aż do dnia Ś. Jana Chrzciciela z wszystką drużyną jego i żonami w kraju trzymał. Władysław zaś król Polski zabawiając się łowami w Białowieży przez ośm dni, wielką ilość zwierzyny ubił, którą soloną w beczkach spuścił Narwią i Wisłą do Płocka, aby mieć z niej zapas gotowy na przyszłą wojnę.
(…) ”
Datę tą, jako umownie wyznaczającą uznanie Puszczy Białowieskiej za królewski teren łowów, przyjmuje się za początek jej ochrony. Chociaż z pewnością nie zgodziłaby się z tym zwierzyna.

1426
Mający już 75 lat Władysław Jagiełło podczas polowania na niedźwiedzia w Puszczy Białowieskiej łamie nogę. Niektórzy uważają,że schronił się tam wraz z rodziną i orszakiem przed zarazą morową. Tak opisuje to Długosz:
„WŁADYSŁAW KRÓL NA POLOWANIU ŁAMIE NOGĘ. POSŁOWIE WYPRAWIENI DO PRAS PRZEKŁADAJĄ, MISTRZOWI, ABY POMNY NA ZAWARTE UKŁADY NIE DOMAGAŁ SIĘ MŁYNA ZWANEGO LUBICZ.
Władysław król Polski po świętach Narodzenia Pańskiego, które wraz z żoną królową Zofią w Wilnie obchodzil, i po upływie pewnego przeciągu czasu, gdy przed zapustami, z uśmierzeniem się już zarazy morowoj, z Litwy wybierał się do Polski, w puszczy łowieckiej, Białowieżą zwanej, goniąc za niedźwiedziem, nieszczęśliwą przygodą nogę złamał. Ruszywszy ztamtąd do ziemi Chełmskiej, dni zapustne i post cały przepędził w Lubomli i Krasnymstawie, lecząc się na nogę. W samo zaś środopoście odprawiono zjazd walny w Warcie; na który lubo Władysław król Polski nie przybył, jako chory na nogę, pozjeżdżali się jednak celniejsi radcy królestwa, i układali, jaką dać mieli odpowiedź Alexandrowi Witoldowi wielkiemu książęciu Litewskiemu, żądającemu, aby młyn Lubicki odstąpili Krzyżakom. (…)”

1492 – 1506
Okres panowania Aleksandra Jagiellończyka.
Prawdopodobnie dwukrotnie przejeżdża on przez Puszczę Białowieską w sierpniu i wrześniu 1494 roku podczas podróży trasą Wołkowysk-[Puszcza]-Drohiczyn-Brześć Litewski-Kamieniec Litewski-[Puszcza]-Krynki. Możliwe, że zatoczenie przez orszak wielkiego księcia tej pętli ma na celu zgromadzenie dziczyzny na potrzeby wesela z okazji ślubu z cóką Iwana III Heleną, który odbywa się 18 lutego 1495 roku.
W styczniu 1497 roku i w czerwcu 1502 roku król przebywa w położonym blisko Puszczy Kamieńcu Litewskim, co też może być okazją do wypadu na łowy.
Na przełomie 1505 i 1506 roku być może poluje w Puszczy podczas podróży Bielsk-Grodno-Kołodziczna-[Puszcza]-Brześć.
Według mało wiarygodnych źródeł Aleksander Jagiellończyk poluje w Puszczy Białowieskiej na żubry wraz z żoną Heleną w 1504 roku. Podczas łowów żubry omal nie zrzucają królowej i dwórek z podestu. Najprawdopodobniej jednak król cały rok spędza w Koronie, głównie w Krakowie.

grudzień 1506
Król Zygmunt I Stary w drodze na koronację z Wilna do Krakowa przebywa w Białowieży, niewykluczone że w nowo zbudowanym zameczku myśliwskim nad rzeką Łętownią (Łutownią) na uroczysku Stara Białowieża. W każdym razie dwór białowieski musiał być wtedy na tyle pojemny, by pomieścić orszak monarchy.
W czerwcu 1507 roku król być może przejeżdża przez Puszczę w drodze z Kamieńca Litewskiego do Wilna, a w styczniu 1516 roku pokonując trasę Kamieniec Litewski-[Puszcza]-Krynki. W 1522 roku Zygmunt odwiedza Wołkowysk, Nowy Dwór i Kamieniec. W Kamieńcu przebywa również 28 lipca 1535 roku i 26 października 1536 roku. Inną okazją do pobytu Zygmunta I Starego w Puszczy Białowieskiej mogła być też podróż z Brześcia do Wilna w 1540 roku.

1506 – 1548
(daty orientacyjne) W XVI wieku panowie litewscy często wysyłają w ciasnych skrzyniach łowione w Puszczy Białowieskie niedźwiedzie rozdającym przywileje Zygmuntowi Staremu i Bonie. W Puszczy Niepołomnickiej pod Krakowem król urządza potem dla zagranicznych gości sadystyczne zabawy kończące się śmiercią zwierzęcia. Podczas jednej z nich przerażony niedźwiedź atakuje będącą wtedy w ciąży Bonę. Królowa uchodzi z życiem, ale urodzone przedwcześnie dziecko umiera.
Obyczaj ten trwa setki lat.

1514 – 1557
W latach 1514, 1529 (Zygmunt I Stary) i około roku 1557 (Zygmunt II August) ukazują się w Polsce pierwsze ustawy leśne. Nadają one najpierw 2/3, a potem cały dochód z użytkowania lasów hospodarowi, czyli królowi. Na pierwszy ogień idą puszcze na położonej blisko morza Żmudzi. Wyręb drzew w Puszczy Białowieskiej rozpoczyna się dopiero w XVII wieku. Chroni ją bowiem pamięć polowań Władysława Jagiełły i jego potomków.

Puszcza Białowieska w XV-XVI wieku (czerwona linia), według ordynacji z 1639 roku (ciemno-zielona linia) oraz w XX wieku (zielone tło) – porównanie (na podstawie: Samojlik 2004, Hedemann 1939).
Za czasów Jagiellonów w XV-XVI wieku zajmuje ona powierzchnię około 180 tys ha (obecnie tylko około 150 tys. ha). Ze wszystkich sąsiadujących z nią puszcz status puszczy królewskiej ma tylko Puszcza Kamieniecka. W XIX wieku do Puszczy Białowieskiej zostaje przyłączona Puszcza Świsłocka (skonfiskowana Tyszkiewiczom za udział w powstaniu listopadowym), a w XX wieku puszcza Ladzka będąca pozostałością Puszczy Bielskiej.
Mapa wykonana przy pomocy programu GMT-5.1.1 z użyciem plików KML przygotowanych przy pomocy programu Google Earth.

1518
Ochrona żubra i traktowania go jako zwierzyny królewskiej sięga co najmniej początku XVI wieku. W tym przykładowym roku administrujący dzierżawca Kamieńca (i Puszczy) Bohusz Bohowitynowicz otrzymuje list, w którym zostaje zobowiązany do ochrony zwierzyny grubej oraz otrzymuje całkowity zakaz zabijania żubrów.
Zabicie żubra wymaga specjalnego pozwolenia od króla. Na przykład w 1577 roku Batory zezwala zabić w Puszczy Białowieskiej 4 żubry marszałkowi Radziwiłłowi i 4 żubry (oraz 4 łosie) podkanclerzowi koronnemu Janowi Zamoyskiemu.

1518
Za zwierzynę królewską uważany jest też bóbr. Już we wspomnianym wyżej liście do dzierżawcy kamienieckiego król zastrzega sobie „hony bobrowe wszystkie”. Łowienie bobrów w kraju i Puszczy w XVI-XVII wieku zostaje kilkakrotnie uregulowane prawnie. Czynnością tą zajmują się bobrownicy, których okoliczni włościanie mają obowiązek żywić podczas jej wykonywania. Zwierzchnikami bobrowników są często specjalnie wyznaczeni bobrowniczowie. W „Ustawie na zwierza” z 1643 roku Sapieha zakazuje łowienia tych gryzoni innym osobom „pod gardłem”. W połowie XVIII wieku bobrów już prawie nie ma, na rzece Leśnej w Puszczy Białowieskiej żyją jeszcze w latach 1836-1837, potem słuch po nich ginie.

1521 – 1537
Mają miejsce jedyne dwa przypadki nadania prawa wyrębu drzew w Puszczy Białowieskiej i to wyłącznie na własne potrzeby za czasów Jagiellonów. W 1521 roku Zygmunt I Stary nadaje je cerkwi w Szereszewie, a w 1537 roku królowa Bona kościołowi szereszewskiemu.
Prawo wstępu do lasów, rybołówstwa, myślistwa i bartnictwa posiada na Litwie ogólną nazwę wchodów. Stosuje się ją również do samych obiektów użytkowania. Za czasów Jagiellonów najważniejszymi uprawnieniami wchodowymi do Puszczy Białowieskiej (będącej własnością królewską) są przede wszystkim sianożęcia nadrzecznych łąk, a oprócz tego drzewa bartne oraz budowa jazów i łowienie ryb na rzekach. Prawo do wyrębu drewna na własne potrzeby zostaje udzielone tylko w dwóch wymienionych wyżej przypadkach. Prawo do odprawiania w swych wchodach gonów bobrowych i łowów (z wyjątkiem żubra i jelenia !) posiada jedynie kasztelan bracławski Andrzej Kapusta (1571), jednak nie jest ono przez niego prawdopodobnie wykorzystywane.

1523
Mikołaj Hussowski pisze łaciński poemat „Pieśń o żubrze” (Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis, w skrócie Carmen de bisontis). Początkowo ma być on dołączony do wypchanego białowieskiego żubra i wysłany w darze dla papieża Leona X od wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła. Papież jednak umiera jeszcze przed ukończeniem utworu i ostatecznie pieśń zostaje dedykowana królowej Bonie.

1529
W ustawie z tego roku m.in. po raz pierwszy jest mowa o osocznikach. Wspomina o nich również ustawa na wołoki z 1557 roku, szczegółowo ich powinności omawia „Ordynacja Puszczy J. K. Mci leśnictwa białowieskiego” z roku 1639. Osocznicy zajmują się „soczeniem” (osaczaniem) zwierza oraz pilnowaniem Puszczy i zwierzyny, zwłaszcza poprzez pełnienie służby z oszczepem w budach (stąd nazywani są też budnikami). W zamian za to otrzymują pewne przywileje. W rejonie Puszczy Białowieskiej w latach 1639-1764 jest 9-15 wsi osockich i około 150-280 osoczników. Pod koniec XVIII wieku stają się przeżytkiem i są zastępowani przez funkcjonariuszy (strzelców, gajowych) mających swój obręb (gaj), codziennie dozorowany.

Oszczepnicy, Julian Fałat 1890, akwarela na papierze, Muzeum Narodowe, Warszawa.

1529
Za zabicie tarpana grozi kara śmierci (Statut Litewski)

1538
Zygmunt I Stary wydaje specjalne prawo ustalające organizację i ochronę łowów królewskich.. Zabrania ono wchodzenia do puszcz królewskich z psem lub bronią, wprowadza karę śmierci za zabicie grubej zwierzyny (nawet sarny). Następuje wtedy podział Puszczy Białowieskiej na 137 ostępów, zostaje osiedlonych w niej 277 osoczników.

Żubr, Sigismund von Herberstein, 1556 (Wikimedia).

1538
Królowa Bona ustawowo nakazuje zarejestrować barcie. Bartnictwo istnieje do połowy XIX wieku. Miód używany jest powszechnie jako słodycz, wosk do wyrobu świec. W XVI wieku wosk jest głównym towarem eksportowym ze wschodniej Europy. Barcie nie tylko przynoszą korzyści, ale i szkodzą lasom. W Puszczy Białowieskiej w owych czasach tysiące starych drzew o średnicy około metra (głównie sosen, rzadziej dębów oraz wiązów, świerków i jodeł) ma wydrążone barcie. Ponadto bartnicy stanowią zagrożenie pożarowe.

Bartnik siedzący na leziwie, podbierający miód, Zygmunt Gloger 1900-1903, Encyklopedia staropolska ilustrowana (Wikimedia).

18 – 27 stycznia 1546
W Puszczy przez 9 dni poluje Zygmunt II August. Zostaje ubite tyle zwierzyny, że nie wiadomo co z nią robić. 35 beczek solonej dziczyzny król przesyła do Krakowa, nieznaną ich liczbę do Poznania.

1557
W Wielkim Księstwie Litewskim zostaje ogłoszona „reforma wołoczna” powstrzymująca dziką kolonizację. Przez przypadek przyczynia się ona do ochrony Puszczy. Drugi szczęśliwy zbieg okoliczności obok uznania jej przez monarchów za prywatny teren łowów.
Reforma powoduje wyrównanie granic Puszczy przez przymusowe odmiany, a tym samym lepszą jej ochronę. Porządkuje też w pewnym stopniu sprawy wchodów zabezpieczając ostępy na wyłączny użytek łowiecki króla. Dzięki temu zostają ochronione nejcenniejsze partie Puszczy.
Ustawa na wołoki zajmuje się też m.in. ochroną grubego zwierza (nawet sarny), zwłaszcza w puszczach królewskich, gdzie zabicie jego jest karane gardłem. Reguluje również łowienie bobrów.

1576 – 1586
Okres panowania Stefana Batorego. Na pewno przebywa on w Białowieży 6-10 stycznia 1581 roku. Prawdopodobnie odbywają się wtedy łowy, ponieważ w tym samym roku król wypłaca jednemu z poddanych odszkodowanie za rany odniesione podczas polowania na niedźwiedzia. Drugi udokumentowany pobyt Batorego w Puszczy ma miejsce we wrześniu 1584 roku, kiedy to podpisuje w Białowieży list do kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Stefan Batory w Puszczy Białowieskiej wg Karcowa (Karcov 1903).

Według niektórych źródeł podczas łowów król używa słynnej „trzeciomilowej” sieci o długości 24 km. Śladem po łowach z tamtych czasów ma być nazwa Góra Batorego, nadana puszczańskiemu wzgórzu będącemu podobno miejscem rozbicia jednego z królewskich obozowisk.
Nikt nie wie, gdzie tak naprawdę był zlokalizowany dwór łowiecki Jagiellonów i Batorego. Najprawdopodobniej znajdował się on w Białowieży lub w uroczysku Stara Białowieża. W latach 2003-2005 w Parku Pałacowym w Białowieży zostają odkryte resztki nieznanego dworu z XVII wieku związanego z dynastią Wazów, a w 2006 roku w uroczysku Stara Białowieża pochodzące z drugiej połowy XVI wieku pozostałości dwóch budynków z piecami.
Za czasów Batorego powstaje pierwszy w Puszczy zwierzyniec nazwany Wielka Kletnia. Zostaje on umieszczony na obszarze obecnego parku narodowego w pobliżu źródeł dzisiejszej rzeczki Orłówki i leśniczówki Dziedzinka. Polujący mordują w jej zagrodach zwierzynę.

1586 – 1696
Następuje niemal całkowita przerwa w łowach królewskich.

1589 – 1590
Zygmunta III Waza rozdziela dobra królewskie od publicznych. Powstają w ten sposób ekonomie królewskie („dobra stołowe”). W 1589 roku w konstytucji na Litwie w „Ordinatio o prowentach królewskich” zostaje wydzielony z dóbr państwowych „Brześć z Kobryniem ze wszystkiem” (czyli i z Puszczą Białowieską). Puszcza zostaje więc zaliczona do królewskich dóbr stołowych.
W XVII i XVIII wieku w ekonomiach stosowany jest system dzierżaw. Administratorom ogranicza się zwykle możliwość łowów poprzez wyznaczenie deputatu zwierzyny na własne potrzeby, a w wydzielonych częściach lasu tzw. ostępach zakazuje. Organizacją łowów królewskich i ochroną zwierzyny zajmuje się urząd łowiecki kierowany przez łowczego zależnego od podskarbiego. Jest to też jedyna jurysdykcja, której podlegają strażnicy, strzelcy i osocznicy.

1625
Najstarsze pisane ślady dworu Jamno położonego między Puszczą Białowieską a Kamieńcem Litewskim, obecnie w pobliżu wsi Jemenka na Białorusi. Jamno to dawna siedziba administratora (leśniczego) Puszcz Białowieskiej i Krzemienieckiej. Na przełomie XVII i XVIII wieku władcy polujący w Puszczy chętniej goszczą w Jamnej niż w Białowieży.

1627
W Puszczy Jaktorowskiej pada ostatni w Polsce tur.

1639
W „Ordynacji Puszczy J. K. Mci leśnictwa białowieskiego” z czasów Władysława IV Wazy pojawia się pierwsza wzmianka o dworze „w Białowieżach dla przyjazdu J.K. Mości i łowów” zbudowanym niedaleko Kniehiniego Błota i o innych budowlach będących zalążkiem dzisiejszej Białowieży.

1640
Król Władysław IV Waza zakazuje wyrębu żywych drzew.

1641
Ordynacja puszcz królewskich z tego roku wydana za panowania Władysława IV wprowadza ścisłą ochronę puszcz koronnych, a zwłaszcza Puszczy Białowieskiej. Wjazd do Puszczy jest możliwy tylko za pisemnym zezwoleniem króla (jak i użytkowanie), leśniczy królewski zostaje upoważniony do bezpośredniego porozumiewania się z królem o każdej porze.

1643
W Puszczy poluje Władysław IV Waza, zatrzymuje się prawdopodobnie w dworze myśliwskim

1650 – 1657
W latach 1650 i 1657 w Puszczy poluje Jan Kazimierz.

1660
Mniej więcej w tym okresie rozpoczyna się handel drewnem z Puszczy Białowieskiej. Na przykład w tym konkretnym roku zostaje podpisany trzyletni kontrakt z burmistrzem Gryskiewiczem „Ordinacja towarów leśnych puszcze grodzieńskiej r. 1660”. Kontrahent („faktor nasz”, czyli królewski) dostaje pożytki drzewne w trzyletną arendę, w zamian za co płaci tzw. pniewszczyznę.
Towary leśne z Puszczy (klepki, tarcice, desczki, pawiny) są spławiane do Królewca i do Gdańska.

1674 – 1696
Królem Polski jest Jan III Sobieski. Puszczę Białowieską jako jedyną z kilunastu puszcz królewskich administruje osobiście w latach 1680-1693 jego łowczy Ernest Doenhoff. Prawdopodobnie odgrywa on decydującą rolę w uratowaniu jej przed coraz większą presją na eksploatację drewna. W tym czasie bowiem w co najmniej dwóch kontraktach (1679, 1691) na towary leśne W. X. Litewskiego niemal całkowicie zostaje zakazany wyręb drzew w Puszczy Białowieskiej. Następuje to poprzez drastyczne ograniczenie sortymentów, a w drugim przypadku również i obszaru (do ostępów stanowiących około 5% powierzchni Puszczy). W kontrakcie z 1675 roku (którego przedłużeniem jest pierwszy z wyżej wymienionych) są zawarte też zapisy chroniące zwierzynę – m.in. zakaz wchodzenia z psami i rusznicami dla osób spoza służb leśnych i łowieckich, brak żubrów i łosi w deputacie, poważne ograniczenie polowań na jelenie. Jest to równocześnie najpoźniejsze znane dotąd potwierdzenie występowania jelenia w Puszczy Białowieskiej. Następny władca – August II Mocny Sas przy okazji przedłużania kolejnej umowy wyłącza Puszczę całkowicie z kontraktu. Po śmierci Doenhoffa Puszczę dostaje w administrację jego dotychczasowy podwładny, rotmistrz Sobieskiego Aleksander Gotard Szersztett.
Potomek spolonizowanej linii magnatów inflanckich Łowczy W. X. Litewskiego Ernest Doenhoff sprawuje również funkcje generała lejtnanta, wojewody malborskiego, kasztelana wileńskiego, dowódcy brygady w odsieczy wiedeńskiej, doradcy Jana III Sobieskiego oraz marszałka dworu królowej Marysieńki. Jest trzecim przedstawicielem rodu Doenhoffów administrującego przez kilkadziesiąt lat w XVII wieku Leśnictwa Białowieskieie i Kamienieckie. W okresie tym ulega rozbudowie wspomniany już wczesniej piękny dwór w Jamnie (na pd wschód od Dmitrowicz na Białorusi), wokól niego powstaje osada. Dla króla przebywającego na łowach zostaje przeznaczony wielki dom o kilku pokojach, w nich piece z kaflami polewanymi z herbem Doenhoffów (czarna głowa dzika w białym polu). Obok stoją domy leśniczego i urzędniczy, zabudowania gospodarcze dla licznego bydła (79 sztuk) i ptactwa domowego, „turma” dla przestępców, browar, słodownia, karczma, sad z pasieką, sadzawka z karasiami, na dziedzińcu kamienny zegar słoneczny na drewnianym słupie, brama wjazdowa od strony Kamieńca. Osada Jamno zosteje jednak zniszczona podczas Potopu w połowie XVII wieku.
W niektórych dokumentach z czasów Sobieskiego pojawia się również zagadkowa informacja o ponownym wykupieniu i przyłączeniu Leśnictwa Białowieskiego do dóbr stołowych po wcześniejszym „alienowaniu”.

1697 – 1733
August II Sas królem Polski i Wielkim Księciem Litewskim (z przerwą 1704 – 1709). Jest on miłośnikiem łowów w Puszczy Białowieskiej, które zostają wznowione. Następuje likwidacja założonych w połowie XVII wieku fabryk żelaza (rudni), potażu i smoły, a przy tym wysiedlenie wielu ludzi wybijających zwierzynę. Za panowania Augusta II Sasa zostaje zwiększona również straż łowiecka.

1700
Z tego roku pochodzi najstarszy znany zapis o dokarmianiu żubrów. Królewska komisja wizytująca Puszczę Białowieską zaleca wyznaczenie w niektórych ostępach dodatkowych sianożęci, przy czym część z nich ma być wydzierżawiona na czynsze, a reszta pozostawiona na „przekarmienie zwierzyny”.
Ta sama komisja ogranicza również wypasanie bydła w Puszczy dla ochrony zwierzyny, ptactwa i roślinności. Zaleca, żeby więcej niż na ćwierć mili w głąb lasu go nie pędzono, zakazuje pasterzom używania psów oraz rozniecania ognia.

1705
Wyginięcie jelenia w Puszczy.

listopad 1705
August II Sas z trudem przeżywa spotkanie z puszczańskim niedźwiedziem.

1710
Do Białowieży dociera z Gdańska dżuma. Mieszkańcy palą domy i zakładająi nowe osady. W oddziale 451 znajduje się zbiorowa mogiła (przy drodze do rez. pokazowego).

1728
Ostatnie polskie tarpany żyją jeszcze tylko w Puszczy Białowieskiej. Na Litwie ostatni pada w 1788 roku, na Ukrainie w 1879 roku.

1733 – 1763
August III Sas królem Polski i wielkim księciem litewskim. W tym okresie polowania odbywają się ze szczególnym przepychem. Następuje wzmocnienie straży łowieckiej, dla której zostają zbudowane mieszkania wokół Puszczy. Polowania królewskie odbywają się zwykle w zagrodach zwanych Altaną, powstałych w miejscu znacznie obszerniejszego zwierzyńca Wielka Kletnia z czasów Stefana Batorego. Po polowaniu z 1752 roku w odniesieniu do tego nowego miejsca kaźni zwierzyny zaczyna się używać nazwy Augustowy Sad. Nad Narewką na miejscu dworu Władysława IV Wazy powstaje nowy oraz oddzielne budynki dla sprowadzonych z Saksonii jegrów.

1738
August III Sas ustanawia order św. Huberta dla najszlachetniej urodzonych za najwyższe zasługi łowieckie, a następnie sam się nim odznacza.

27 września 1752
August III Sas urządza najwspanialsze i najbardziej udane (a raczej krwawe) polowanie królewskie w Puszczy Białowieskiej. Powszechnie uważa się, że odbywa się ono w zagrodzie znajdującej się na obszarze zajmowanym w czasach Stefana Batorego przez znacznie obszerniejsząj od niej Wielką Kletnię. Od czasu tego polowania jest ona zresztą często nazywana Augustowym Sadem. W altanie czyli mówiąc wprost na strzelnicy obok króla i królowej „są przytomni” Hetman Wielki Koronny Jan Klemens Branicki oraz wielu innych dygnitarzy. Zostają zabite 42 żubry, 13 łosi i 2 sarny (jeleni już wtedy w Puszczy nie ma). Sama królowa od niechcenia trafia bez pudła 20 żubrów, w przerwach między strzałami zabawiając się lekturą. Na pamiątkę tych „łowów” zotaje postawiony obelisk.

Obelisk upamiętniający polowanie Zygmunta Augusta III z 1752 roku (Wikimedia).

Jest on najstarszym zabytkiem w Białowieskim Parku Narodowym. Pierwotnie zostaje ustawiony obok królewskiej drogi z Warszawy do Białowieży, a potem do Brześcia (obecnie grobla między stawami w Parku Pałacowym). W 1915 roku razem z wyposażeniem pałacu, zbiorami muzeum i pomnikiem żubra zostaje wywieziony w głąb Rosji, w 1921 roku wraca do Polski i pęknięty leży na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie, tuż przed wojną staje ponownie na grobli miedzy stawami w Białowieży.

Wyjazd Jego Król. Mości Augusta III, króla polskiego i elektora saskiego, na wielkie łowy na żubra do Puszczy Białowieskiej w dniu 27 września 1757 (w: Julius Karol von Brincken, „Mémoire descriptif sur la forêt impériale de Białowieża, en Lithuanie”, 1826).

Również we wrześniu hetman Branicki urządza u siebie w Choroszczy bardzo kuriozalną zabawę dla króla. Jak pisze w „Pamiętnikach” Stanisław August Poniatowski „zupełnie w jego guście”. Polega ona na strzelaniu do zwierząt w locie. Wilki, dziki i niedźwiedzie są pędzone specjalnym pomostem z zapadnią, przez którą spadają z wysokości 30 stóp do wody. Niedobitki są następnie ścigane na dole przez psy myśliwskie.

1775
Za sprawą administratora dóbr Stanisława Augusta – Antoniego Tyzenhauza Sejm wyłania specjalną komisję zajmującą się wchodami i wyrębami w Wielkim Księstwie Litewskim, która dekretami pozbawia wielu właścicieli prawa do handlu drewnem. Następuje „przejęcie” prawie całego handlu drewnem przez króla, a raczej Tyzenhauza. System ekonomii (oddawanie Puszczy w arendę) niemal upada, opierają się jedynie magnaci (Radziwiłłowie). W Puszczy Białowieskiej za casów Tyzenhauza powstają Budy, Teremiski i Pogorzelce, potem folwark Masiewo.

1780
Puszczańskie tarpany zostają odłowione i umieszczone w zwierzyńcu hrabiów Zamoyskich koło Biłgoraja. W 1808 roku z powodu panującej biedy zostają rozdane okolicznym chłopom.

1780 – 1783
W latach 1780 i 1783 Puszczę odwiedza malarz, architekt, inżynier i oficer Jan Henryk Müntz. Jako pierwszy przedstawia Puszczę Białowieską w formie graficznej. Rysuje bartnika na drzewie, żubra, tworzy szkic i akwarelę „Polowanie na niedźwiedzia”.

Polana pasieczna na akwareli „Polowanie na niedźwiedzia”, Jan Henryk Müntz 1780-1783. Nie jest to polowanie w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale ekspedycja karna miejscowych mieszkańców przeciwko misiowi, który zniszczył nadrzewną pasiekę.

30 sierpnia – 2 września 1784
Stanisław August Poniatowski urządza dość dziwne łowy w Puszczy Białowieskiej. Są one w większym stopniu wydarzeniem kulturalnym epoki Oświecenia niż polowaniem. Nie mają one charakteru aprowizacyjnego jak za Jagiełły, ani też czysto rozrywkowego, charakterystycznego dla Augusta III Sasa. Powstają wtedy album kartograficzny, altany w zagrodach do polowań, zostaje rozbudowany pochodzący z czasów saskich dwór myśliwski w Białowieży oraz ulepszona droga ze Straży Leśniańskiej (obecnie w Hajnówce) do Białowieży. Podczas polowania odbywają się występy chóru i pokazy ułożenia koni, a po jego zakończeniu powstaje Diariusz oraz co najmniej jedna ilustracja dokumentalna.
Dwór jest drewniany, posiada 4 pokoje, 3 kredensy, jedną salę i gabinet. Bratanek króla podskarbi wielki litewski Stanisław Poniatowski z okazji polowania dobudowuje do niego dwie oficyny – kuchenną i gościnną. Jest tam też budynek mieszkalny dla audytora leśnictwa, kancelaria łowiecka, młyn, psiarnia i skład sieci.

Widok Białowieży albo Białowsi, akwaforta, Jakub Sokołowski 1821 (w: Julius Karol von Brincken, „Mémoire descriptif sur la forêt impériale de Białowieża, en Lithuanie”, 1826, również w Muzeum Narodowym w Krakowie). Na rysunku widać dwór króla Augusta III Sasa z dwoma pawilonami dobudowanymi przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, a z lewej strony obelisk po pamiętnym polowaniu tego pierwszego.

Polowanie na zwierzynę odbywa się w dwóch zagrodach (zwierzyńcach), zwanych wtedy „ogrodami”. Najoględniej mówiąc są to dwie strzelnice do wygodnego mordowania zwierzyny. Pierwszego dnia król poluje w ogrodzie Kletna powstałym na bazie kletni założonej jeszcze przez Stefana Batorego i używanej przez Augusta III Sasa (stąd nazwa Augustowy Sad). Drugiego dnia polowanie odbywa się w ogrodzie Teremiska. Zostają ubite łącznie co najmniej 2 niedźwiedzie, 4 żubry i 1 łoś.

Altana do polowań Stanisława Augusta Poniatowskiego wg Karcowa, rys. Vasily Ivanovich Navozov (Karcov 1903)

W 1860 roku w zagrodach nowego zwierzyńca powstałych w miejscu ogrodu Teremiska „poluje” car Aleksander II. Obok zagród pojawia się też osada Zwierzyniec. Obecnie znajduje się tam Rezerwat Hodowlany Żubrów Białowieskiego Parku Narodowego. Nazwę ogrodu przejmuje położona nieco dalej na północ osada Teremiski. Zagroda Wielka Kletna nie przetrwała do naszych czasów. Znajdowałaby się teraz w południowo-wschodnie części Białowieskiego parku Narodowego (oddziały 344-346, 373-375). Pozostałością ogrodów do polowań są nazwy uroczysk Augustowski Sad i Wielkie Kletno.

Mapa Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1784 roku wykonana przez Michała Połchowskiego, zatytułowana „Pozycya Białowieża z dwoma oznaczonymi do Polowania Ogrodami”. Zaznaczone są na niej dwa zwierzyńce – Terez miska (Teremiska, późniejszy carski Zwierzyniec) oraz odnowiona i poszerzona Wielka Kletna (Kletnia, Augustowy Sad) z czasów Batorego i Sasów. Zbiory kartograficzne AGAD.

1990
Zakończenie rozpoczętej w 1977 roku budowy zbiornika Siemianówka.

27 lipca 1990
Rada Najwyższa Białoruskiej SRR uchwala deklarację suwerenności.

1991
Rada Naukowa Białowieskiego Parku Narodowego podejmuje uchwałę o wystąpieniu z wnioskiem o powiększeniu obszaru Parku na całą polską część Puszczy.

16 września 1991
Przekształcenie białoruskiego Gospodarstwa Rezerwatowo – Łowieckiego „Puszcza Białowieska” Park Narodowy Puszcza Białowieska (Государственный национальный парк ГНП „Беловежская пуща”), obejmujący cały obszar białoruskiej części puszczy (87,607 ha). To pierwszy park narodowy na Białorusi.

8 grudnia 1991
W ośrodku rządowym Wiskuly w białoruskiej części Puszczy Białowieskiej podpisane zostaje rozwiązanie ZSRR.

1992
Obszar Parku Narodowego „Puszcza Białowieska” na Białorusi zostaje wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO.

1992
Lasy Państwowe występują o redukcję żubra. Stwierdzono „niespotykaną w historii” liczebność około 270 osobników, powodującą szkody o „niespotykanym rozmiarze” oraz konkurencję z jeleniami (3000 osobników). Postulowana jest redukcja do 80 – 150 osobników. Sprawa na szczęście cichnie.

1992 – 1993
Bank Światowy finansuje projekt rezerwatu biosfery „Puszcza Białowieska”, który nie przewiduje powiększenia parku narodowego sugerując, że „nie konserwacja lecz twórcza adaptacja stanowić powinna główne kierunki oddziaływań w Puszczy.”

1993
UNESCO uznaje Park Narodowy Puszcza Białowieska na Białorusi (191,300 ha) za Rezerwat Biosfery Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery programu UNESCO – MAB.

1994
Rozpoczyna się szeroko zakrojona kampania mająca na celu rozszerzenie Białowieskiego Parku Narodowego na obszar całej Puszczy Białowieskiej. Działania prowadzi Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, powstała w Ameryce koalicja BISON, Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Komitet Ochrony Przyrody PAN, Rada Ekologiczna przy Prezydencie RP oraz inni naukowcy i instytucje zajmujące się ochroną przyrody. Decydenci otrzymują około 500 tys. listów od obywateli domagających się objęcia ochroną całej Puszczy.

1994
Rozszerzenie granic Parku Narodowego „Puszcza Białowieska” na Białorusi.

1994 – 1995
Pozyskuje się się rocznie 146 tys. m³ drewna (głownie starodrzewów).

19 grudnia 1994
Dyrektor Generalny Lasów Państwowych ustanawia Leśny Kompleks Promocyjny „Lasy Puszczy Białowieskiej” (potem „Puszcza Białowieska”) o powierzchni 52,637 ha (zarządzenie Nr 30/1994).

1995
W Warszawie oraz pod polską ambasadą w Londynie odbywają się międzynarodowe manifestacje, których uczestnicy domagają się rozszerzenia Białowieskiego Parku Narodowego, o Puszczy obraduje Sejm, powstaje nieistniejące już Towarzystwo ochrony Puszczy Białowieskiej.

1 kwietnia 1995
Objęcie ochroną gatunkową wilka na obszarze całego kraju z wyjątkiem województw krośnieńskiego, przemyskiego i suwalskiego, gdzie jest nadal gatunkiem łownym, oraz objęcie ochroną gatunkową rysia (Dz.U. 1995 nr 13 poz. 61, Dz.U. 1995 nr 11 poz. 50). Jest to wynik nacisku przyrodników i organizacji ekologicznych z „Pracownią na rzecz wszystkich istot” na czele.

31 lipca 1995
Zostaje utworzonych 9 rezerwatów o łącznej powierzchni 1,268.65 ha (M.P. 1995 nr 33 poz. 389,392,393,395,398,401-404):
„Berezowo” (115.26 ha), „Dolina Waliczówki” (44.75 ha), „Gnilec” (37.21 ha), „Kozłowe Borki” (246.97 ha), „Olszanka Myśliszcze” (278.32 ha), „Podcerkwa” (228.12 ha), „Podolany” (15.10 ha), „Przewłoka” (78.38 ha) i „Siemianówka” (224.54 ha).

1996
Centrum Monitoringu Ochrony Ziemi (IUCN) uznaje Puszczę Białowieską jako jako wymagający specjalnej ochrony europejski leśny „gorący punkt”.
Z nicjatywy Pracowni na rzecz Wszystkich Istot powstaje Koalicja dla Puszczy Białowieskiej, skupiająca wiele czołowych organizacji ekologicznych.

16 sierpnia 1996
Wchodzi w życie rozporządzenie z dnia 16 lipca 1996 r. w sprawie Białowieskiego Parku Narodowego, na mocy którego zostaje on powiększony z 4,781.01 do 10,501.95 ha (Dz.U. 1996 nr 93 poz. 424). Stanowi to 19.1% obszaru polskiej części Puszczy.

Polska część Puszczy Białowieskiej, stan od 1996 roku. Wcześniej obszar parku narodowego oraz rezerwatu ścisłego pokrywał się z obecnym obszarem ochrony ścisłej (darz-bor.info/mapy/puszcza)

1997
W obliczu zagłady grożącej ostatniemu pierwotnemu lasowi Europy, Rada Naukowa Białowieskiego Parku Narodowego domaga się od premiera Cimoszewicza rozszerzenia parku na obszar całej Puszczy. To samo postulują również Komitety Ochrony Przyrody i Nauk Leśnych PAN oraz Polski Komitet Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.

1997
Rada Europy przyznaje Białowieskiemu Parkowi Narodowem w Polsce i Parkowi Narodowemu Puszcza Białowieska na Białorusi prestiżowy Dyplom Europy.

1998
Główny Konserwator Przyrody wstrzymuje cięcia w rezerwatach przyrody w Puszczy Białowieskiej.

1998
Minister ogłasza tzw. „Kontrakt dla Puszczy Białowieskiej”, który ma połączyć objęcie całej Puszczy parkiem do końca 2000 roku oraz stworzenie dogodnych warunków dla rozwoju społeczności lokalnej.

29 kwietnia 1998
Objęcie ochroną gatunkową wilka na obszarze całego kraju (Dz.U. 1998 nr 47 poz. 298). Tydzień później zostaje on zdjęty z listy zwierzyny łownej (Dz.U. 1998 nr 50 poz. 314).

6 lipca 1998
Dyrektor Generalny Lasów Państwowych wydaje Decyzja Nr 48 w sprawie wstrzymania wyrębu ponad stuletnich – drzew pojedynczych, – drzewostanów o charakterze naturalnym na terenie nadleśnictw w Puszczy Białowieskiej. (ZO-732-19/98).

1999
Zostaje wydana zgoda na badania telemetryczne wszystkich 35 białowieskich rysi. Jest to równoznaczne ze skazaniem tych rzadkich i wrażliwych dzikich kotów na dożywocie w obrożach.

1999 – 2000
Gminy Puszczańskie i Białowieski Park Narodowy otrzymują dofinansowanie w ramach „Kontraktu dla Puszczy”. W 1999 roku 20 milionów, a w 2000 roku 10 milionów złotych. Z tych środków buduje się i zmodernizuje wiele szkół, wykonuje kanalizacjie, oczyszczalnie ścieków, modernizuje drogi, buduje praktycznie od nowa zespół muzealno-biurowo-hotelowy Białowieskiego Parku Narodowego.

26 października 1999
Obowiązująca od 1 stycznia 1990 roku nazwa Ministerstwo Ochrony Środowiska zostaje zmieniona na Ministerstwo Środowiska. Jeszcze wcześniejsza to Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych (od 1 stycznia 1986 roku). Resort powstał formalnie z połączenia Urzędu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej i Centralnego Urzędu Geologii, jednak ochroną przyrody (w tym parkami narodowymi) przez większą część okresu powojennego zajmowało się Ministerstwo Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego.

2000
Minister Środowiska zostaje obrzucony w Białowieży jajami. Tłum jest zwieziony przez Komitet Protestacyjny Ziemi Hajnowskiej, faks nawołujacy do rozruchów jest rozsyłany z podlegającego Ministerstwu Środowiska Nadleśnictwa w Hajnówce. Można więc powiedzieć, że Ministerstwo Środowiska obrzuca samo siebie jajami.
Tak kończy się „Kontrakt dla Puszczy Białowieskiej”.

2000
Minister Środowiska podpisuje projekt Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie objęcia ochroną całej Puszczy Białowieskiej w formie parku narodowego.
Sejmowa Komisja Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa stwierdza po wizji lokalnej, że powiększenie Białowieskiego Parku Narodowego musi się dokonać najszybciej jak tylko to możliwe, ale przy akceptacji lokalnych władz.

2 lutego 2001
Wchodzi w życie ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody wprowadzająca obowiązek uzgadniania z samorządami tworzenia i rozszerzania parków narodowych (Dz.U. 2001 nr 3 poz. 21). Jest to równoznaczne z daniem lokalnym politykom prawa veta uniemożliwiającego tworzenie i rozszerzanie parków narodowych w Polsce.

2001
Pod pretekstem zmiany ustawy o ochronie przyrody i sprzeciwu samorządów lokalnych Ministerstwo Środowiska wycofuje się z obietnicy rozszerzenia Białowieskiego Parku Narodowego.

2001
Minister Antoni Tokarczuk wydaje na lata 2001 i 2002 zgodę na wycinanie stuletnich i starszych świerków oraz innych drzew, objętych moratorium. Pretekstem jest konieczność walki z kornikiem. Wywołuje to ostrą reakcję śodowiska przyrodników.

2002
Powiększenie Parku Narodowego Puszcza Białowieska na Białorusi do 100,312 ha (ze strefą buforową o powierzchni 92,000 ha).

2002
Ministerstwo Środowiska wydaje oficjalny komunikat stwierdzający, że powiększenie Białowieskiego Parku Narodowego nie jest możliwe. Jako przyczyny zostają podane problemy finansowe oraz sprzeciw lokalnych samorządów.

marzec 2002
Rada Naukowo-Społeczna Leśnego Kompleksu Promocyjnego pod przewodnictwem prof. A.W. Sokołowskiego akceptuje Program Gospodarczo-Ochronny dla LKP „Lasy Puszczy Białowieskiej”, zakładający cięcia w większości ponad stuletnich drzewostanów.

kwiecień 2002
Skandal związany z wycięciem wbrew obowiązującemu moratorium 300 letniego dębu.

10 czerwca 2003 – 31 grudnia 2011
Decyzją Ministra Środowiska z dnia 10.06.2003 zostaje sporządzony „Plan 'urządzania’ lasu dla nadleśnictw Białowieża, Browsk, Hajnówka do roku 2011”. Zakłada on intensyfikację dożynania Puszczy, ale wprowadza też zakaz wycinania ponadstuletich dębów, jesionow, klonów i wiązów. Jest to więc przedłużenie moratorium na wycinanie wiekowych drzew.

13 sierpnia 2003
Zostaje utworzony składający się z wielu części rezerwat Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej (Dz. U. 03.132.1236). Jego łączna powierzchnia 8.581,62 ha jest prawie tak duża jak obszar parku narodowego, obejmuje jednak tereny podmokłe i bezwartościowe z gospodarczego punktu widzenia. Ponadto na jego obszarze nagminnie wycina się drzewa.

listopad 2003
Zostaje ujawniona wycinka 7 dębów w wieku 150 – 200 lat w pasie granicznym na obszarze nowo utworzonego rezerwatu Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej. Bez wymaganych zezwoleń z Ministerstwa Środowiska. Jako powód podaje się stwarzanie zagrożenia dla zdrowia drwali oraz zasłanianie gałęziami pasa granicznego (interes obronny panstwa).

2004
Powiększenie znajdującego się na Białorusi Parku Narodowego Puszcza Białowieska (Национальный парк Беловежская пуща, Belovezhskaya Pushcha National Park) z 96,198 do 163,500 ha. Od tej chwili jest on ponad 15 razy większy od Białowieskiego Parku Narodowego.

5 listopada 2004
Wchodzi w życie rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2004 roku, na mocy którego Puszcza zostaje włączona do europejskiej sieci obszarów chronionych Natura 2000 jako Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków (OSO) „Puszcza Białowieska” obejmujący powierzchnię 62,942.0 ha, rozszerzoną potem do 63,147.6 ha (Dz.U. 2004 nr 229 poz. 2313, Dz.U. 2007 nr 179 poz. 1275, Dz.U. 2008 nr 198 poz. 1226).

23 – 29 czerwca 2005
Podczas obrad Międzynarodowej Rady Koordynującej programu UNESCO – MAB (Man And Biosphere) w kwaterze głównej UNESCO w Paryżu, należący do tego programu Rezerwat Biosfery UNESCO – MAB Bialowieza zostaje rozszerzony na obszar całej Puszczy Białowieskiej. Rezerwat ten nie jest jednak formą ochrony przyrody. Nadanie takiego statusu to jedynie wyróżnienie.

Rezerwat Biosfery UNESCO – MAB Bialowieza po rozszerzeniu. Zaznaczona kolorem ciemnozielonym strefa centralna rezerwatu biosfery obejmuje Białowieski Park Narodowy i rezerwaty przyrody, a strefy buforowe oraz przejściowa pozostałą część Puszczy Białowieskiej. Mapa ze strony bpn.com.pl.

3 marca 2006
Dzień międzynarodowej solidarności dla Puszczy Białowieskiej. Z inicjatywy Białowieża International Solidarity Network (BISON) zostaje zorganizowanych na całym świecie kilkanaście akcji.

7 lipca 2006
Międzynarodowy protest w Hajnówce przeciwko żądaniu leśnków wydania zgody na wycięcie 112 dębów w rezerwatach Puszczy Białowieskiej. Pikieta zorganizowana z inicjatywy Pracowni oraz międzynarodowej grupy Biketour.

grudzień 2006
Zespół Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do Opracowania Projektu Ustawy Regulującej Status Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturowego Puszczy Białowieskiej przygotowuje projekty ustaw:
• o utworzeniu Parku Narodowego Puszczy Białowieskiej (na obszarze całej Puszczy Białowieskiej)
• o ustanowieniu „Programu zrównoważonego rozwoju regionu Parku Narodowego Puszczy Białowieskiej w latach 2008-2013”
• o zmianie ustawy o ochronie przyrody i innych ustaw
Faszystowskie grupy sprawujące władzę w Polsce w politycznym amoku nie robią jednak nic, żeby je wcielić w życie i projekty przepadają z powodu sprzeciwu lokalnych polityków.

kwiecień 2007
Pracownia na rzecz Wszystkich Istot kieruje do prokuratury w Hajnówce sprawę wycięcia dwóch ponadstuletnich klonów, czyli wbrew obowiązującemu zakazowi.

17 sierpnia 2007
Zostaje zawieszony dyplom ekologicznej gospodarki leśnej (Forest Stewardship Council FSC) dla Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku. Powodem są min. wycinki drzew w rezerwatach Puszczy Białowieskiej.

październik 2007
Rada Europy zawiesza Dyplom Europy dla Białowieskiego Parku Narodowego. Jednym z powodów jest brak 10 letniego planu ochrony. Wyróżnienie to traci również Park Narodowy Puszcza Białowieska na Białorusi.

13 listopada 2007
Komisja Europejska zatwierdza Obszar Mający Znaczenie dla Wspólnoty (OZW) „Puszcza Białowieska”, zaproponowany w kwietniu 2004 roku. Puszczę dzieli więc tylko jeden krok od włączenia do europejskiej sieci obszarów chronionych Natura 2000 jako Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk (SOO) „Puszcza Białowieska”, od tej chwili działają już jednak na jej obszarze przepisy unijne.

19 – 20 czerwca 2009
W Białowieży odbywają się obchody Światowego Dnia Ochrony Środowiska, podczas których Ministerstwo Środowiska prezentuje Białowieski Plan Rozwoju, czyli koncepcję rozwoju społeczno-gospodarczego regionu w zgodzie w zgodzie z planami rozszerzenia granic Białowieskiego Parku Narodowego. Według wstępnych planów do parku ma zostać włączony cały obszar obecnego Nadleśnictwo Białowieża oraz część Nadleśnictwa Browsk. Zajmowałby on wtedy 49 % powierzchni Puszczy (to wzrost z 17%). Poza parkiem nadal pozostałyby tereny Nadleśnictwa Hajnówka. Gminy powiatu hajnowskiego w zamian za ewentualną zgodę na częściowe powiększenie parku mają otrzymać około 150 milionów dotacji celowych. To suma równa 15 rocznym budżetom gminy Białowieża. Obchody zostają zorganizowane w ramach platformy promocji Puszczy „Partnerstwo dla Puszczy Białowieskiej”, stworzonej przez Ministerstwo Środowiska z okazji 600 lecia jej ochrony.

2010
W rezerwacie Szafera wzdłuż szosy Hajnówka – Białowieża przeprowadzona zostaje „pielęgnacyjna” wycinka ponad 400 drzew, które według jej organizatorów zagrażają bezpieczeństwu ruchu. Są to głównie świerki. Drewno nie zostaje zabrane, ale pozostawione do naturalnego rozkładu. Wycinane są również drzewa rosnące wzdłuż innych dróg oraz szlaków.
Wycinkę poprzedza komisyjny przegląd drzew przeprowadzony 12 maja. Zostaje on zorganizowany przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Białymstoku, która zaprasza do niego przedstawicieli różnych instytucji.
Nie ma protestów przeciwko tej wycince.

10 – 13 sierpnia 2010
Rozwieszeniem wielkiego transparentu na ścianie Ministerstwa Środowiska Greenpeace rozpoczyna akcję w obronie Puszczy Białowieskiej. Wkrótce na skwerze przy budynku powstaje zielone miasteczko. Udaje się wynegocjować obietnice redukcji wycinek.

13 sierpnia – 12 listopada 2010
Przez 3 miesiące trwa akcja zbierania podpisów pod obywatelskim projektem zmiany ustawy o ochronie przyrody, znoszącym prawo Liberum Veto lokalnych samorządów wszystkich szczebli wobec tworzenia i rozszerzania parków narodowych (nawet na obszarach należących do skarbu państwa czyli wszystkich obywateli, jak Puszcza Białowieska). Projekt zawiera również zapis przywracający wpływ Państwowej Rady Ochrony przyrody na decyzje o odwoływaniu dyrektorów parków narodowych.
Udaje się zebrać bezprecedensową liczbę ponad 250 tysięcy podpisów, z czego co najmniej około połowa przypada na aktywistów i wolontariuszy Greenpeace oraz stworzoną w tym celu przez tą organizację platformę mobilizacji TyDecydujesz.org.

20 października 2010
Po półtorarocznych konsultacjach Ministerstwo Środowiska na konferencji prasowej ogłasza rezygnację z rozszerzenia Białowieskiego Parku Narodowego. Powodem jest odrzucenie ministerialnej propozycji przez radę gminy Narewka, a później Hajnówka. Na powiększenie parku wymagana jest bowiem zgoda radnych gmin Białowieża, Hajnówka i Narewka oraz powiatu hajnowskiego i sejmiku województwa podlaskiego. Sprzeciw chociażby jednej z pięciu wymienionych stron uniemożliwia podjęcie decyzji, co gwarantuje niesławny zapis w ustawie o ochronie przyrody.
Dla zmniejszenia obrazu rozmiaru klęski ministerstwo obiecuje trzykrotne zmniejszenie wyrębów i wprowadzenie strefy wolnej od polowań.
Wkrótce negatywną uchwałę podejmuje również rada gminy Białowieża.
Gminy odrzucają znacznie już okrojony projekt. Park zostałby rozszerzony jedynie do około 34% obszaru Puszczy, byłby rozbity na wyspy, a 60% przyłączonych terenów stanowiłyby istniejące rezerwaty. W zamian za 75 milionów złotych.

20 stycznia 2011
W Sejmie odbywa się pierwsze czytanie wyżej wymienionego obywatelskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie przyrody, w wyniku czego zostaje on skierowany do Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w celu rozpatrzenia.

sierpień 2011
Rada Gminy Białowieża wnioskuje o wykreślenie z listy pomników przyrody 13 drzew – 8 dębów, 2 jesionów i 3 sosen. 11 z nich znikło i nikt nie wie, w jakich okolicznościach. Pozostałe 2 – dęby, według radnych zostały ścięte, ponieważ zagrażały bezpieczeństwu publicznemu. Część drzew była nie tylko pomnikami, ale rosła w rezerwatach „Kozłowe Borki” oraz „Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej”. W jednym z dwóch wymienionych dębów o znanym losie znajdowało się siedlisko rzadkiego i chronionego chrząszcza pachnicy dębowej.

2012
Zostaje zatwierdzony kolejny dokument o komicznej nazwie Plan „Urządzania” Lasu (PUL), tym razem na lata 2012–2021. Przewiduje on pozyskanie średnio 48 tys. m³ rocznie puszczańskiego drewna.

12 stycznia 2012
Mniej więcej po roku w Sejmie odbywa się drugie pierwsze czytanie projektu. Drugi raz to samo, ponieważ przed jesiennymi wyborami nie znaleziono czasu na zajęcie się nim i całą procedurę trzeba rozpocząć od początku. Projekt zostaje skierowany do dalszych prac w Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej oraz Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

23 czerwca 2014
Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO podczas sesji odbywającej się w dniach 15-25 czerwca w stolicy Kataru Doha zaaprobował rozszerzenie Obiektu Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska prawie na całą Puszczę. Po polskiej stronie obiekt został powiększony z 5069 do 59576 ha (niemal 12 razy), po białoruskiej ogółem minimalnie zmniejszony o ponad 5000 ha (na różnych obszarach zmniejszony lub rozszerzony). Obecnie po obydwu stronach granicy zajmuje on łączną powierzchnię 141885 ha, razem ze strefą buforową 166708 ha. Nazwa obiektu została zmieniona z „Belovezskaya Pushcha/Bialowieza Forest” na „Bialowieza Forest”.

Obiekt Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska (Bialowieza Forest). Obszar po rozszerzeniu w 2014 roku zaznaczony kolorem ciemnozielonym, pozostałe części Puszczy Białowieskiej szarym. Kolory granic: czerwony – Obiekt Światowego Dziedzictwa Białowieski Park Narodowy (Bialowieza National Park) tak jak wpisany w 1979 r., fioletowy – Obiekt Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska (Belovezskaya Pushcha/Bialowieza Forest) po rozszerzeniu na białoruską część w 1992 r., czarny – granica państwa. Mapa ze strony whc.unesco.org.

listopad 2015
Na obszarze Puszczy Białowieskiej rozpoczynają się prace archeologiczne prowadzone przy użyciu lotniczego skanowania laserowego (ALS).
Ich wyniki są potem wykorzystywane przez przeciwników ochrony Puszczy Białowieskiej z Lasów Państwowych wykazujących, że Puszcza jest dziedzictwem kulturowym, obniżających w ten sposób jej wartość przyrodniczą jako lasu naturalnego.

12 listopada 2015
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Białymstoku z wieloletnim opóźnieniem ustanawia plan zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Puszcza Białowieska PLC200004. Wprowadza on m. in. zakaz wycinania ponadstuletnich drzewostanów.

25 marca 2016
Ministerstwo Środowiska wprowadza aneks do Planu Urządzania Lasu z 2012 roku, pozwalający na trzykrotne zwiększenie pozyskania drewna. Pretekstem jest konieczność „walki” z gradacją kornika drukarza, czyli czegoś określanego terminem „cięcia sanitarne”, związanego z traktowaniem lasu jako źródła desek.

19 kwietnia 2016
Aneks zostaje zaskarżony do Komisji Europejskiej.

10 lipca 2016
Na 40 sesji komitetu UNESCO odbywającej się w dniach 10-20 lipca w Istambule w Turcji Polska m. in. zostaje wezwana do przygotowania raportu z oceną stanu ochrony obiektu oraz po raz kolejny do przygotowania wraz ze stroną białoruską planu zarządzania całego obiektu transgranicznego.
Pogorszenie wartości obiektu może stać się podstawą wpisania Puszczy Białowieskiej na Listę Dziedzictwa Światowego w Niebezpieczeństwie, czyli obiektów zagrożonych usunięciem z Listy Dziedzictwa Światowego.
Jest to wynik korespondenci z Ministerstwem Środowiska oraz licznych skarg wysyłanych przez strony trzecie. Bo wpisanie na Listę Dziedzictwa Światowego jest wyróżnieniem, „orderem”, a nie formą ochrony przyrody. I wyróżnienie to może zostać odebrane w przypadku niszczenia obiektu.

2017
W miejscowości Nieznany Bór, 3 km od Hajnówki, rozpoczyna się budowa osiedla apartamentowców o nazwie „Enklawa Białowieska”. Ma składać się z 3 budynków wielorodzinnych z odkrytym basenem z plażą i innymi obiektami. Początek prac to IV kwartał 2017 roku, oddanie do użytkowania planuje się na IV kwartał 2018 roku.
Osiedle położone jest w samym sercu Puszczy Białowieskiej, na obszarze Natura 2000.
W miejscowości jest już 9 dużo starszych budynków.

maj 2017
We wsi Pogorzelce obrońcy Puszczy Białowieskiej tworzą Obóz dla Puszczy. Potem w ciągu roku podczas blokowania harwesterów czyli ogromnych maszyn do wycinki drzew są usuwani przez policję, straż leśną, często brutalnie, prześladowani przez grupy osób prywatnych, przeciwko nim skierowanych zostaje około 300 wniosków o ukaranie, są ciągani po sądach, niektórzy dostają bardzo dotkliwe grzywny. Pojawia się też 12 zgłoszeń do prokuratury o przekroczenie uprawnień przez funkcjonariuszy.
W sumie w obozie uczestniczy około 1500 osób.
W trakcie tych wszystkich zmagań wyraźnie widać uwikłanie ochrony Puszczy Białowieskiej w nienawiść pomiędzy dwiema największymi w tym czasie partiami – Platformą Obywatelską oraz Prawem i Sprawiedliwością.

12 lipca 2017
Na 41 sesji komitetu UNESCO odbywającej się w dniach 1-12 lipca w Krakowie Polska m. in. po raz drugi zostaje ostrzeżona, że Puszcza Białowieska może zostać wpisana na Listę Dziedzictwa Światowego w Niebezpieczeństwie. Ponownie zostana obszar ła również wezwana do przygotowania odpowiednich dokumentów i poinformowana, że szacowanie wpływu stosowania aneksu do PUL na obszar Natura 2000 nie jest adekwatne dla obiektu IUCN.

13 lipca 2017
Komisja Europejska wnosi oskarżenie do Trybunału Sprawiedliwości UE (TSUE) skargę z powodu łamania przez Polskę na obszarze Natura 2000 Puszcza Białowieska unijnych przepisów ochrony przyrody – dyrektyw ptasiej i siedliskowej.

grudzień 2017
Wyraźna redukcja wycinki Puszczy Białowieskiej. Harwestery nie pracują już we wtorek 21 listopada, czyli w dzień po pogrożeniu przez TSUE ogromnymi karami pieniężnymi. Te ogromne maszyny pojawiają się w Puszczy Białowieskiej po raz pierwszy w 2017 roku.
W sumie w 2017 roku Ministerstwo Środowiska rękami Lasów Państwowych wycina 180 tys. drzew, co odpowiada ilości 190 tys. m³ drewna. Porównywalną ilość pozyskano w ciągu jednego roku aż około 30 lat wcześniej.
Ponad połowa z tego zostaje pozyskana w drzewostanach ponadstuletnich, uważanych za wskaźnik naturalności lasu.

12 grudnia 2017
W Trybunale Sprawiedliwości UE (TSUE) odbywa się rozprawa potwierdzająca łamanie prawa unijnego przez Ministerstwo Środowiska. Wszystko to za późno – Lasy Państwowe wycięły już wszystko co chcialy wyciąć. Wcześniej zignorowały wydany 27 lipca przez TSUE tymczasowy zakaz wycinki, zaczęły jedynie zmieniać uzasadnienie z cięć sanitarnych na zapewnienie bezpieczeństwa publicznego. Natomiast poskutkowały być może zapowiedzi bardzo wysokich kar finansowych dla Polski o wysokości 100 tys. euro dziennie, którymi TSUE pogroził 20 listopada.

3 lutego 2018
Dyrektor Lasów Państwowych informuje w audycji radiowej, że od 2016 roku trwają prace nad planem zarządzania obiektu transgranicznego i potrwają jeszcze 3-5 lat. Po jakimś czasie w mediach pojawia się zapowiedź wykonania tego planu do końca roku.

200 000 – 130 000 p.n.e. (około 200 – 130 tys. lat temu)
Zlodowacenie środkowopolskie (zlodowacenie Odry i Warty, Riss). Tereny zajmowane obecnie przez Puszczę Białowieską przykryte lądolodem.

130 000 – 113 000 p.n.e. (132 – 115 tys. lat temu)
Interglacjał eemski (Riss/Würm). Temperatury w interglacjale eemskim są od 2 do 3°C wyższe niż obecnie, co umożliwia szybki rozwój gleb i wzrost poziomu morza o ok. 4-6 m., które w dolinie obecnej Wisły sięga po okolice Kwidzyna. Tereny zajmowane obecnie przez Puszczę Białowieską podobnie jak i prawie całą Europę pokrywają lasy liściaste klimatu umiarkowanego. W Europie środkowej obok spotykanych dziś gatunków takich jak na przykład wilk Canis lupus, ryś Lynx lynx, łoś Alces alces, jeleń Cervus elaphus czy sarna Capreolus capreolus występują żubr pierwotny †Bison priscus i tur †Bos primigenius oraz między innymi niedźwiedź jaskiniowy †Ursus spelaeus, hiena cętkowana Crocuta crocuta, lampart Panthera panthera pardus, lew Panthera leo, słoń leśny †Palaeoloxodon antiquus, nosorożce †Stephanorhinus kirchbergensis i †S. hemitoechus, hipopotam nilowy Hippopotamus amphibius, jeleń olbrzymi †Megaloceros giganteus, daniel Dama dama i bubalus †Bubalus murrensis.

113 000 – 9 700 p.n.e. (115 – 11,700 tys. lat temu)
Zlodowacenie północnopolskie (Würm), czwarte i ostatnie. Tereny zajmowane obecnie przez Puszczę Białowieską pokrywa stepotundra.

Przybliżony zasięg lądolodu podczas zlodowacenia północnopolskiego (Würm), naniesiony na współczesną mapę (na podst. Lindner 1984, Marks 2004). Obecna Puszcza Białowieska zaznaczona na ciemnozielono.
Mapa wykonana przy pomocy programu GMT-5.1.1 z użyciem plików KML przygotowanych przy pomocy programu Google Earth.

44 000 – 38 000 p.n.e. (46-40 tys. lat temu)
Do południowej Europy przybywa człowiek Homo sapiens. Około 28-24 tys. lat temu wymiera plejstoceński neandertalczyk †Homo neanderthalensis, występujący dotąd w Europie na obszarach nie pokrytych lądolodem oraz na Bliskim Wschodzie.

Malowidło na scianie jaskini Altamira w Hiszpanii (museodealtamira.mcu.es) przedstawiające żubra, prawdopodobnie pierwotnego (Wikimedia).
Paleolityczne wizerunki bizonów sprzed 14-18.5 tysięcy lat znajdują się również w grotach Lascaux (www.culture.gouv.fr), Niaux, Pech-Merle, Chauvet i Combe d’ Arc we Francji. Na malowidłach z tego okresu widnieją prawdopodobnie zarówno żubry Bison bonasus jak i wymierające już wtedy żubry pierwotne †Bison priscus. Niektóre zwierzęta są ugodzone strzałami, oszczepem, z rany wydostają się wnętrzności (Gienc 1998).

9 700 p.n.e. (11.7 tys. lat temu)
Koniec zlodowacenia północnopolskiego (Würm) i całego plejstocenu, nieformalnie nazywango też epoką lodową lub lodowcową. Rozpoczyna się trwający do dzisiaj holocen.
Pod koniec plejstocenu i na początku holocenu wymierają w Europie plejstoceńskie wielkie ssaki:
•wół piżmowy Ovibos moschatus: 38000 p.n.e. (40 tys. lat temu) lub później na północy kontynentu. Ostatnie osobniki poza obszarem Ameryki Północnej występują jeszcze 2000 lat temu na półwyspie Tajmyr na Syberii.
•niedźwiedź jaskiniowy †Ursus spelaeus: 25800 p.n.e. (27.8 tys. lat temu)
•nosorożec włochaty †Coelodonta antiquitatis: 12000 – 10500 p.n.e (14 – 12.5 tys. lat temu). Na Syberii żyje jeszcze jeszcze 10800 lat temu.
•jeleń olbrzymi †Megaloceros giganteus: 9000 p.n.e. (11 tys. lat temu)
•mamut włochaty †Mammuthus primigenius: 8000 – 6000 p.n.e. (10-8 tys. lat temu)

9 000 – 6 000 p.n.e. (11 – 8 tys. lat temu)
Mniej więcej w tym okresie wymiera plejstoceński żubr pierwotny (żubr stepowy) †Bison priscus, występujący dotąd również i na obszarze Polski. Na przełomie plejstocenu i holocenu pojawia się żubr Bison bonasus.

Zasięg występowania żubra Bison bonasus w holocenie aż do wczesnych czasów historycznych (na podstawie mapy z Pucka 2004). Zielona kropka – położenie Puszczy Białowieskiej. Map wykonana przy pomocy programu GMT-5.1.1 z użyciem pliku KML przygotowanego przy pomocy programu Google Earth.
Wg. wcześniejszej mapy Pucka (2002) żubr występował również w pd. Wielkiej Brytanii, z kolei u późniejszych autorów zasięg na Kaukazie i Pólwyspie Iberyjskim jest mniejszy.

7 000 p.n.e. (9 tys. lat temu)
Na obsychające tereny polodowcowe wkracza las sosnowo – brzozowy.

5 200 – 1 900 p.n.e. (7.2 – 3.9 tys. lat temu)
Neolit – najstarsze ślady obecności człowieka w Puszczy Białowieskiej.

5 000 p.n.e. (7 tys. lat temu)
Okres borealny. Pojawiają się ciepłolubne drzewa liściaste (lipa, wiąz, dąb, jesion, grab) i krzewy (leszczyna).

4 000 p.n.e. (6 tys. lat temu)
Europę pokrywa już prapuszcza, której pozostałością jest Puszcza Białowieska.

2 500 – 500 p.n.e. (4.5-2.5 tys. lat temu)
W puszczy pojawia się świerk. Przybywa on z terenów obecnej środkowej Rosji dzięki ochłodzeniu się klimatu (okres subborealny), co spowodowane jest zmianą orbity Ziemi (cykle Milankovicia).

484 – 426 p.n.e.
Okres życia greckiego historyka Herodota. Wspomina on dzikie białe konie pasące się na skraju olbrzymiego jeziora w Scytii (Scythia), z którego początek bierze rzeka Hypanis (Hdt. 4.52). Końmi tymi są prawdopodobnie tarpany w jasnym futrze zimowym, natomiast rzeką mający źródła na Podolu i uchodzący do Morza Czarnego Boh (Południowy Bug).
Kilkaset lat później Klaudiusz Ptolemeusz mniej więcej w tym samym rejonie, na zachód od rzeki Borysthenes (Dniepr) umieszcza na swojej mapie Amadoca palus (Bagna Amadockie). Często uważa się, że są to mokradła dorzecza uchodzącej do Dniepru Prypeci, być może z przyległymi terenami podmokłymi, co w znacznej części pokrywa się z obszarem zajmowanym przez Polesie. A na północno – zachodnim skraju tego rejonu znajduje się Puszcza Białowieska, z której mogły pochodzić opisane przez Herodota tarpany. Taka interpretacja jest oczywiście malutkim naciągnięciem, bo puszcz w owych czasach był dostatek.
Jednak na niektórych mapach, głównie z XVI wieku, na granicy dorzeczy Bohu i Prypeci i rzeczywiście u źródeł pierwszej z tych rzek lub w ich pobliżu widnieje tajemnicze, zwykle bardzo duże jezioro (Amadoca lago, Amadoca lacus, Amadoca palus, Amadoca lub niepodpisane). Ich autorami są między innymi kartografowie Bernard Wapowski, Gerard Mercator, Giacomo Gastaldi, Andrzej Pograbka (Pograbius), Wacław Grodecki i Kasper Vopel. U Vopela (1566 r.) zajmuje w przybliżeniu obszar 130×20 km pomiędzy Tarnopolem (Ternopilem) a Chmielnikiem na północy Podola na Ukrainie, aż 350 km na południowy wschód od Puszczy Białowieskiej. Jeziora tego nie widać już na znanej dokładnej mapie Litwy z początku XVII wieku, której autorem jest Tadeusz Makowski, a zleceniodawcą Książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł. Trudno też sobie wyobrazić zniknięcie tak wielkiego zbiornika wodnego.

Fragment mapy Ptolemeusza. Amadoca palus – Bagna Amadockie, Borysthenes – Dniepr.
Mapa jest bardzo dokładna jak na epokę starożytną, jednak nie aż tak jak w przypadku map tego autora przedstawiających obszary wchodzące w skład Imperium Rzymskiego. Jest też na niej zaznaczonych klika nieistniejących pasm górskich.

Herodot pisze też o Neurach (Neuri: Hdt. 4.17, 4.105 i in.), zamieszkujących tereny wzdłuż współczesnych rzek Narew, Leśna i Nurczak. Pozostają po nich prawdopodobnie również takie nazwy jak Narewka, Ner, Nerki, Nur, Nurzec. O plemionach tych wspominają też historyk i pisarz rzymski Pliniusz Starszy (23-79) oraz historyk rzymski Tacyt (55-120). Herodot przytacza relacje według których każdy Neur raz w roku na kilka dni zamienia się w wilka, chciaż przyznaje że sam nie wierzy w to.

100 – 175
W okresie tym żyje działający w Aleksandrii grecki uczony Klaudiusz Ptolemeusz (Ptolemeusz). Jako pierwszy wspomina on o Sudinoi, identyfikowanych z Jaćwingami (nazywanych przez Krzyżaków Sudowami). Jaćwingowie zamieszkiwali do XIII wieku lasy położone między Narwią, Niemnem i Mazurami. Docierali również do Puszczy Białowieskiej, o czym świadczą bałtyckie nazwy miejscowe. Zajmowali się łowiectwem.

200 – 500
Z III-V wieku pochodzą tylko dwa znalezione do tej pory puszczańskie cmentarzyska pozostawione przez przedstawicieli kultury wielbarskiej. Pierwsze z nich to właściwie odosobniony grób szkieletowy dziecka z III-IV wieku w żwirowni na uroczysku Hajduki przy drodze z Białowieży do Narewki, będący jednak być może fragmentem cmentarzyska zniszczonego podczas kopania piasku. Drugie to cmentarzysko ciałopalne z III-V wieku w uroczysku Wielka Kletna w Białowieskim Parku Narodowym. Prawdopodobnie zawiera ono 60-70 grobów płaskich rozmieszczonych na dawnej śródleśnej polanie. Duża ilość importów znaleziona w grobach może świadczyć o istniejącej wówczas sieci dróg. Z kolei stały, kilkuprocentowy udział pyłków roślin terenów otwartych (trawy) oraz antropogennych w danych palinologicznych z I-IV wieku z obszaru Puszczy wskazuje na niewielki stopień jej odlesienia w tym okresie.
W pobliżu Puszczy Białowieskiej znajdują się jeszcze trzy inne cmentarzyska kultury wielbarskiej, zawierające ciałopalne groby kurhanowe lub płaskie.

700 – 900
Na VIII-IX wiek datowane jest wczesnośredniowieczne cmentarzysko ciałopalne położone w zachodniej części Puszczy, na obszarze którego znajdują się 22 kurhany. Pochówki ciałopalne są wcześniejsze od szkieletowych i pochodzą z czasów sprzed przyjęcia chrześcijaństwa.

970
Terytorium Jaćwingów opisuje w swojej relacji z wyprawy do krajów słowiańskich kronikarz, podróżnik i kupiec, żyd serafiński pochodzenia hiszpańsko-arabskiego Ibrahim ibn Jakub. Zajmował się on głównie handlem niewolnikami.

983
W roku tym wielki książę kijowski Włodzimierz I Wielki wyprawia się na Jaćwierz. Latopis „Powieść minionych lat” (1113-1116) opisuje to tak:
„Poszedł Włodzimierz na Jaćwingów, i zwyciężył Jaćwingów, i zdobył ich ziemie”
Według źródeł rosyjskich i białoruskich to pierwsza wzmianka o Puszczy Białowieskiej w rękopisach.

1000 – 1200
Z XI-XII wieku pochodzi niewielka ilość wczesnośredniowiecznych cmentarzysk szkieletowych pozostawionych przez ludność pogranicza mazowiecko-dregowickiego, czyli zachodniej i wschodniej słowianszczyzny. Nazwa Dregowicze wywodzi się od słowa drogwa – bagno.
W polskiej części Puszczy Białowieskiej na 7 stanowiskach archeologicznych z tych czasów odkryto groby płaskie kamienne charakterystyczne wtedy dla Mazowsza oraz kurhany ziemne typowe dla słowian wschodnich. Ich łączna liczba może sięgać około 400. Na czterech z tych stanowisk znajdują się duże cmentarzyska. Z drugiej połowy XI wieku pochodzi znajdujące się w uroczysku Zamczysko cmentarzysko płaskie. Prawdopodobnie zawierało ono nie mniej niż kilkadziesiąt grobów. Dawniej uważano, że w miejscu tym był zamek książąt litewskich lub królów polskich. Trzy pozostałe duże cmentarzyska znajdują się w uroczyskach Szczekotowo (115 kurhanów), Jelonka (79 grobów – 80% kurhany, 20% groby płaskie) i Kamień (103 groby – 30% kurhany, 70% groby płaskie, Białowieski Park Narodowy). Są one zlokalizowane nie na naturalnym wyniesieniu jak to w uroczysku Zamczysko, ale w dolinach rzek – Łutowni, Jelonki lub Hwoźnej (0.1-0.8 km od rzeki). Wczesnośreniowieczne groby z obszaru Puszczy charakteryzują się ubogim wyposażeniem, co świadczy o małej zamożności okolicznych mieszkańców oraz rozproszeniu osad i ich oddaleniu od grodów.
Oprócz wspomnianych czterech cmentarzysk w Puszczy Białowieskiej występują bardzo licznie obiekty „kurhanopodobne”, zawierające wyłącznie popiół i węgiel drzewny. Są rozmieszczone w środkowej i północnej części Puszczy zwykle wzdłuż starych dróg, mają większą średnicę od kurhanów-grobów. Niedawno wykazano, że są to ślady nowożytniej (z XVII-XIX wieku) produkcji leśnej. Podawana dawniej liczba puszczańskich kurhanów dochodząca do 800 okazała się więc kilkakrotnie zawyżona.

1283
W roku tym następuje koniec Jaćwierzy. Jest on poprzedzony wyprawą Bolesława Wstydliwego z 1264 roku oraz rozpoczętą przez Krzyżaków w 1274 roku 9 letnią eksterminacją ludności zamieszkującej obszar od Mazur aż po Kowno. Ostatni Jaćwingowie są dobijani przez Litwinów, Rusinów i Polaków nad Narwią i w okolicach dzisiejszej Puszczy Białowieskiej. Opustoszałe puszcze zostają wyludnione na 100 lat.